حدود شش دهه است که روی این دو رودخانه کار مطالعاتی صورت گرفته و الگوها و مسیرها ارایه شده است. دست‌کم از 15 سال قبل از انقلاب شروع شده و 40 سال هم بعد از انقلاب ادامه پیدا کرده است. منتها عملیاتی کردن این‌همه کار کارشناسی و مطالعاتی نیاز به اعتباراتی متناسب و عزمی جدی دارد. یعنی پول می‌خواهد و همت و باید دید کمبود کدام‌یک از این دو بیشتر است.

بهمن فاطمی-رُوار | دکتر فریبرزجمالزاد فلاح، رییس پژوهشکده محیط زیست جهاد دانشگاهی و البته رییس سازمان جهاد دانشگاهی استان گیلان است. بنابراین هم به واسطه مسئولیتش در حوزه محیط زیست و هم به سبب گیلانی بودن و سکونتش در رشت با موضوع رودخانه‌‌های شهر مرکزی استان سروکار دارد. در ادامه گفت‌وگو با کارشناسان پیرامون وضعیت دو رودخانه رشت برای پرونده «به سوی نجات زرجوب و گوهررود» با این صاحب‌نظر حوزه محیط زیست در مورد رودخانه‌های شهر گفت‌وگو کردم.

آقای دکتر؛ چرا با وجود این‌همه تأکید از سوی کارشناسان و صاحب‌نظران بر ضرورت احیای دو رودخانه شهر رشت و علیرغم اینکه مدیران استان نیز همواره به این مسأله اشاره داشته‌اند، چرا شاهد اتفاق راهگشایی در این ارتباط نیستیم؟

ببینید، مشکل اصلاً در زمینه شناخت مشکلات نیست. یعنی این‌طور نیست که فکر کنیم مشکلات این رودخانه‌ها شناخته شده نیست. مشکل اساسی بحث‌های مالی است و اینکه این موضوع باید در اولویت قرار بگیرد. من بارها گفته‌ام که امروزه در دنیا یک متر مکعب آب تمیز قیمت خاص خودش را دارد. همان‌طور که یک متر مکعب هوای تمیز قیمت خودش را دارد. بنابراین ما برای داشتن هوا و آب تمیز و سالم باید هزینه‌های آن را تأمین کنیم و به جا بیاوریم.

یعنی موضوع جهانی است.

بله؛ موضوع فقط به این دو رودخانه و یا یک محیط آبی و یا جنگلی برنمی‌گردد.

چقدر این هزینه برای هوا و آب تمیز در کشور ما به عنوان ضرورت به رسمیت شناخته شده است؟

متأسفانه ما این هزینه را نمی‌پردازیم. مثلاً الان ما در فصل بودجه‌بندی هستیم و دو، سه هفته دیگر بودجه به مجلس می‌رود. پرسش این است که ما برای آب سالم و هوای سالم‌ جمعیت ۸۰ میلیونی‌مان چقدر هزینه می‌کنیم؟ وقتی این هزینه‌ها نمی‌شود، طبعاً رودخانه‌ها و تالاب‌ها آلوده می‌شوند و جنگل‌ها بازدهی مناسب را ندارند. اینکه من بیایم به صورت سنتی شمارش کنم تعداد منابع آلاینده را بشمارم و بگویم چقدر فاضلاب شهری وارد این رودخانه‌ها می‌شود، چقدر سموم مزارع به آنها راه پیدا می‌کند و … کمکی به موضوع نمی‌کند. چون چیز تازه‌ای نیست و ۴۰ سال است که این حرف‌ها دارد تکرار می‌شود. زرجوب و گوهررود حتی مطالعات جامع هم دارند و همه چیزشان مشخص است. منتها باید پول باشد که بتوان بر اساس این مطالعات کار اجرایی انجام داد. در واقع پول که باشد، درمان هم هست. یعنی این‌طور نیست که بگوییم مشکل دو رودخانه رشت درمان ندارد. درمان شناخته‌شده‌ای دارد چون حدود شش دهه است که روی این دو رودخانه کار مطالعاتی صورت گرفته و الگوها و مسیرها ارایه شده است. دست‌کم از ۱۵ سال قبل از انقلاب شروع شده و ۴۰ سال هم بعد از انقلاب ادامه پیدا کرده است. منتها عملیاتی کردن این‌همه کار کارشناسی و مطالعاتی نیاز به اعتباراتی متناسب و عزمی جدی دارد. یعنی پول می‌خواهد و همت و باید دید کمبود کدام‌یک از این دو بیشتر است.

پس به طور واضح شما موضوع را مالی و اعتباری می‌دانید و معتقدید مشکل مطالعاتی و کارشناسی وجود ندارد.

ببینید، یکی از مشکلات عمده دو رودخانه شهر رشت، تصفیه فاضلاب‌ خانگی است. من همین‌قدر برایتان بگویم که همین حالا در دنیا برای هر یک کیلوگرم فسفات ۱۳۰ دلار آمریکا دارند هزینه می‌کنند. ما جمعیت حوزه‌ای را که این فاضلاب را تولید می‌کند محاسبه کنیم، مشخص می‌شود که ما چقدر به دلار و معادل آن چقدر به ریال امروز باید هزینه کنیم تا این مشکل حل شود.

فکر می‌کنید بزنگاه قضیه کجاست؟ آیا مشکلی که فی‌نفسه باید در سطح ملی دیده شود، باید در دولت و به طور مشخص سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی مورد پی‌گیری قرار بگیرد؟

تجربه دریاچه ارومیه باعث شده است که اگر قرار است محیط زیست ما در محلات هم تغییر پیدا کند، باید نگاه ملی به آنها بشود. یعنی با بودجه‌ها و موافقت‌نامه‌های استانی و عملیات استانی رفع این مشکلات امکان‌پذیر نیست. یعنی باید کارگروه ملی وجود داشته باشد و بر اساس آن کار پیش برود. همان‌طور که تالاب انزلی کارگروه ملی دارد، احیای زرجوب و گوهررود هم در گرو تشکیل چنین کارگروهی است.

خود دستگاه متولی محیط زیست در کشور چقدر می‌تواند فشار بیاورد و در پیشبرد کار و تشکیل کارگروه ملی مؤثر باشد؟

اصلاً فشار اصلی را همان‌ها می‌آورند. درست است که می‌گوییم مشکل اساسی مالی و تأمین اعتبار است اما وقتی به اعداد و ارقام طی چند سال اخیر توجه می‌کنیم، می‌بینیم به اصطلاح بودجه‌ای توجه ویژه‌ای به موضوع شده است؛ اما عمق مشکل خیلی بیشتر از این سطح از توجهات بودجه‌ای است.

با توجه به جمیع شرایط، چقدر به برداشته شدن یک گام اساسی در کوتاه مدت برای زرجوب و گوهررود امیدوارید؟

در کشور ما معمولاً به مشکلات حوزه محیط زیست با وجود همه اهمیت و عمقی که دارند و تبعات بدی که می‌توانند به وجود بیاورند، مثل یک بیماری ساده نگاه می‌شود و در واقع سهل‌انگاری می‌شود. در حالی که موضوع  خیلی جدی است. چیزی که می‌توانم بگویم این است که به طور مشخص وقت آن رسیده است که به فکر درمان باشیم و این درمان باید هر چه زودتر با جدیت هر چه تمالم‌تر دنبال شود. این درمان امکان‌پذیر است و باید جلوی تبعات ناشی از سهل‌انگاری در مورد آن با جدیت هر چه تمام‌تر گرفته شود.